Chemische brol? Alles is chemie!

Nogal wat mensen zijn wat afkerig tegenover E-nummers, omdat ze die ‘chemische brol’ niet in hun lijf willen. Begrijpelijk, maar alles over één kam scheren is zelden een goed idee. En het feit dat bepaalde stoffen ook in aardolie of kuisproducten zitten zegt eigenlijk helemaal niets. Zeker als je weet dat azijn een prima kuisproduct is, en aardolie ontstaat uit alles wat vroeger in zee leefde. Chemie klinkt vuil en onnatuurlijk. Maar chemie is nu eenmaal een fundamenteel begrip, waarop en waarmee onze hele wereld gebouwd is. Alles is chemie met andere woorden.

Als je je de lessen scheikunde uit het middelbaar nog herinnert, gaat chemie over elementen, molecules en verbindingen daartussen. De resulterende stoffen hebben allerhande structuren en eigenschappen, en zijn in weze de bouwstenen van alles wat bestaat. Levend en niet-levend. En dat brengt ons bij het eerste belangrijke onderscheid.

Organische versus anorganische chemie

Organische chemie vormt de basis van alles wat leeft. Of ooit leefde, want ook aardolie is organische chemie omdat het uit dode planten en dieren komt. De ‘superstar’ van de organische chemie is koolstof (met de C van carbonium, te vinden in de tabel van Mendelejev onder nummertje 6). En aan die koolstofatomen zitten dan andere molecules gebonden, zoals waterstof (met de H van hydronium, nummertje 1), zuurstof (met de O van oxygenium), stikstof (met de N van nitrogenium, nummertje 7), zwavel (met de S van sulphurium, nummer 16), fosfor (met de P van phosphorus, nummer 15) en nog ’n boel andere, maar dit zijn de belangrijkste. Organische moleculen kunnen zeer klein zijn, zoals bijvoorbeeld ethanol, beter gekend als alcohol, of zeer grote structuren vormen zoals DNA. Ik realiseer mij dat dat voor de meesten nog altijd zeer klein klinkt, maar in moleculetermen is dat wel zeer groot.

Van links naar rechts: ethanol (zeer klein), een stukje DNA (zeer groot) en een vetmolecule of triglyceride (niet zeer klein noch zeer groot). Bronnen: Getty images, png wing & 3dchem.

Onze voeding bestaat quasi uitsluitend uit organische stoffen, met uitzondering van een aantal mineralen die we nodig hebben, zoals zout. En met die mineralen komen we bij de anorganische chemie. Anorganische moleculen zijn niet gebaseerd op koolstof, en die herken je als metalen, stenen en mineralen. Het grootste deel van onze planeet bestaat dus wel uit anorganische materie.

In de meer anorganische sfeer: stenen en metaal – het metalen Atomium stelt trouwens een ijzeratoom voor.

Er zijn ook best wel wat molecules die officieel anorganische componenten zijn, maar wel een belangrijke rol spelen in de organische scheikunde. Water (H2O) en koolstofdioxide (CO2) bijvoorbeeld. Ook spelen anorganische molecules soms cruciale rollen in levende wezens. Zoals het ijzeratoom dat zorgt voor de zuurstofopname in bloed. Er is dus wel wat overlap.

Natuurlijk versus onnatuurlijk

Als je de vorige paragraaf gelezen hebt, begint het waarschijnlijk al te dagen dat ‘natuurlijk’ wel een heel relatief begrip is, dat niet altijd strookt met wat we als natuurlijk beschouwen. Betekent het ‘komende uit de natuur’? Want aardolie is een natuurproduct. En rekenen we dan stenen en mineralen mee? Die zijn niet afkomstig van levende wezens maar komen evengoed voor in de natuur. Dan is zelfs beton een natuurproduct.

Misschien kunnen we het onderscheid maken tussen molecules die van nature voorkomen op onze planeet, en molecules die door de mens gemaakt worden. Maar dan hebben we weer een dilemma, want heel wat molecules bestaan wel in de natuur, maar worden op grote schaal gemaakt door mensen. Denk maar aan aroma’s, waarbij de afkomst op het etiket van een voedingsproduct af te lezen is (dat is wettelijk verplicht trouwens). Natuurlijke aroma’s worden uit de natuur gehaald, maar omdat dat zeer moeilijk en duur is, worden ze meestal gewoon nagemaakt.

Moeten we onze definitie van onnatuurlijk dan beperken tot ‘componenten die alleen maar bestaan omdat de mens ze gemaakt heeft’? Dan verschiet je misschien wel om te horen dat brons (je weet wel, van de beelden en het tijdperk), niet natuurlijk is. Het was één van de eerste componenten die door de mens gemaakt werd. Maar met deze definitie komen we toch al wat dichter in de buurt van waar ‘chemische brol’ voor staat. Hoewel…

Giftig versus onschadelijk, oftewel ‘brol of geen brol’

Vaak wordt gedacht dat natuurlijk beter is voor ons. Vergeten ze dan dat de natuur ons doorgaans op verschillende manieren van kant probeert te maken? Moeder natuur stuurt virussen en giffen op ons af en wij moeten maar manieren vinden om daarmee om te gaan. In de natuur probeert elk organisme zijn eigen (over)levenskansen te maximaliseren. En meestal komt dat neer op ‘kill or be killed’. Soms hoort daar een samenwerking tussen twee organismen bij, dat wel. Maar de natuur is dus helemaal niet zo lief als gedacht. Zelfs onze ‘normale’ voeding zit vol giffen, die we moeten verwerken – drogen of koken of zo –  om ze te kunnen opeten.

In peulvruchten zitten lectines (hemagglutinine), die de rode bloedcellen doen samenklonteren. Gelukkig is drogen en koken voldoende om deze onschadelijk te maken

In aardappelen zit het giftige solanine, vooral in de groene. Koken helpt, maar niet helemaal. Dood zal je er niet snel van gaan, wel behoorlijk misselijk.

Heel wat planten bevatten cyaniden, ook wel gekend als rattenvergif. Amandelen, cassave, sorghum, … Zonder behandeling kunnen ze behoorlijk giftig zijn, daarom dat we ze best niet rauw eten.

Oxaalzuur is rijk aanwezig in groenten zoals spinazie en rabarber, maar ook bijvoorbeeld frambozen. Het kan leiden tot nierstenen, maar zolang je er niet te veel van eet zal je lichaam het gewoon elimineren.

Ok, dus niet alles wat natuurlijk is, is goed. Maar wat met de omgekeerde redenering? Is alles wat door de mens gemaakt wordt dan slecht? Ik ga niet ontkennen dat de mens heel wat brol heeft gemaakt. Praktische brol, zoals pesticiden, plastics, vlamvertragers en waterafstotende stoffen (PFAS hé), weekmakers, isolatiemateriaal, medicijnen, … Oh wacht, medicijnen, die nemen we over het algemeen wel om beter te worden, dus zo slecht is dat dan toch niet. En soms worden van vitamines of voedingscomponenten lichtjes aangepaste versies gemaakt om ze net beter of minder schadelijk te maken voor de mens. Dus toch niet alleen maar slecht.

De dosis maakt het gif

Daar komt het uiteindelijk op neer. Bij sommige componenten heb je maar een ienie mienie beetje nodig om giftig te zijn, zoals botuline toxine – volledig natuurlijk geproduceerd door de bacterie Clostridium botulinum – ook gekend als botox trouwens. Een minder natuurlijk, erg krachtig gif is VX, een oorlogsgas dat gecreëerd werd met als doel te doden. Slik. Maar er zijn honderden voorbeelden van erg giftige componenten, zowel aan de natuurlijke als aan de synthetische kant.

Aan het andere eind van het spectrum zitten de componenten waarmee je niet zo veel mis kan doen. Componenten die we in redelijke hoeveelheden nodig hebben om te overleven, zoals water of vetten zijn logischerwijze natuurlijk, anders zou dat nogal paradoxaal zijn. Maar van te veel water kan je ook doodgaan, en bij te veel vet moet ik ook geen tekeningetje maken.

De meeste molecules zitten er wat tussenin. Veel laagtoxische molecules die planten aanmaken, bijvoorbeeld om zichzelf te beschermen tegen ongedierte, zijn zelfs gezondheidsbevorderend in normale hoeveelheden, maar toxisch in hogere hoeveelheden. Vitamine A is goed voor je ogen, maar als je er (systematisch) te veel van neemt kan het behoorlijk wat schade berokkenen en zelfs je dood betekenen.

En hoe weet je nu of het brol is?

Door je er goed en correct over te informeren. Naar schadelijkheid toe zijn er moeilijk lijnen te trekken in de afkomst, of het al dan niet voorkomen in niet eetbare producten. En zelfs structuur zegt niet altijd zoveel. Het is case by case te bekijken en te testen, en dat is wat bijvoorbeeld EFSA (European Food Safety Authority) doet vooraleer het een molecule goedkeurt voor gebruik in voeding, en daarbij een E-nummer krijgt. Maar vooral, ga niet af op informatie van bloggers zonder wetenschappelijke achtergrond of de niet-gestaafde ‘wijsheden’ van beroemdheden.

En als afsluiter nog de ‘ingrediëntenlijst’ van een banaan, opgesteld door chemieleraar James Kennedy. Smakelijk!

Bronnen

Zelf meewerken aan de voeding van morgen?

Wordt één van onze ‘inventors’ en werk samen met voedingsbedrijven zodat jullie ideeën werkelijkheid kunnen worden.

Published by CharlotteBoone

Creative little bunny with a background in genetic engineering. Plenty of experience with food and nutrition science, science communication and inspiring creativity in others. And a knack for photography, design and repairing stuff.